Πώς «ακούνε» τα οστά τη φόρτιση, τι δείχνουν οι μετα-αναλύσεις και η μελέτη LIFTMOR για την προπόνηση δύναμης, γιατί η ισορροπία μετράει εξίσου, και τι αποφεύγουμε.
Τα οστά μας μοιάζουν σκληρά και αμετάβλητα, σαν το «σκελετό» ενός κτιρίου. Στην πραγματικότητα είναι ζωντανός ιστός που ανανεώνεται συνεχώς: κάποια κύτταρα αφαιρούν παλιό οστό και άλλα χτίζουν νέο. Όταν αυτή η ισορροπία γέρνει προς τη φθορά, η οστική μάζα μειώνεται και τα οστά γίνονται πιο εύθραυστα. Αυτό, με απλά λόγια, είναι η οστεοπόρωση. Οστεοπόρωση και άσκηση: τι μπορεί να κάνει η κίνηση για τα οστά; Αυτό είναι το θέμα μας.
Αν ο γιατρός σου σού έχει πει ότι έχεις χαμηλή οστική πυκνότητα, ή αν απλώς θέλεις να φροντίσεις τα οστά σου πριν προκύψει θέμα, ίσως έχεις ακούσει αντικρουόμενες συμβουλές. «Πρόσεχε, μη σηκώνεις βάρη.» «Κάνε μόνο περπάτημα.» «Κολύμπι, που δεν φορτίζει.» Η έρευνα των τελευταίων ετών δίνει μια πιο ενδιαφέρουσα εικόνα: τα οστά χρειάζονται φόρτιση για να διατηρηθούν, και η σωστά σχεδιασμένη προπόνηση δύναμης είναι από τα πιο μελετημένα εργαλεία που έχουμε.
Σε αυτό το άρθρο βλέπουμε τι λένε οι συστηματικές ανασκοπήσεις, τι έδειξε η γνωστή μελέτη LIFTMOR, γιατί η ισορροπία και η πρόληψη πτώσεων είναι εξίσου σημαντικές και πώς μοιάζει στην πράξη ένα πρόγραμμα. Εδώ μιλάμε για άσκηση. Η εκτίμηση της υγείας των οστών σου, οι εξετάσεις, η διατροφή και κάθε φαρμακευτική απόφαση ανήκουν στον γιατρό σου. Η άσκηση είναι ο σύμμαχος δίπλα σε όλα αυτά.
Αν σε ενδιαφέρει η ευρύτερη εικόνα της εμμηνόπαυσης, δηλαδή η δύναμη, η σύσταση σώματος και οι εξάψεις, διάβασε το άρθρο μας Εμμηνόπαυση και προπόνηση δύναμης. Εδώ εστιάζουμε στα οστά.
Με μια ματιά
- ✓ Η προπόνηση με αντιστάσεις έχει σημαντική, χαμηλή έως μέτρια, επίδραση στην οστική πυκνότητα της σπονδυλικής στήλης και του ισχίου σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση (Shojaa et al., 2020).
- ✓ Στη μελέτη LIFTMOR, ένα σύντομο πρόγραμμα υψηλής έντασης, υπό στενή επίβλεψη, βελτίωσε οστική πυκνότητα και λειτουργικότητα σε γυναίκες με χαμηλή οστική μάζα (Watson et al., 2018).
- ✓ Η άσκηση μειώνει τον ρυθμό πτώσεων σε μεγαλύτερους ενήλικες, με στοιχεία υψηλής βεβαιότητας. Τα προγράμματα ισορροπίας και λειτουργικότητας είναι το «κλειδί» (Sherrington et al., 2019).
- ✓ Οι διεθνείς ειδικοί προτείνουν πρόγραμμα με προπόνηση δύναμης και ισορροπίας, όχι μόνο αερόβια (Giangregorio et al., 2014).
- ✓ Αποφεύγουμε την κάμψη της σπονδυλικής στήλης με φορτίο (Beck et al., 2017). Το πρόγραμμα προσαρμόζεται πάντα στο άτομο.
Μικρό γλωσσάρι
- Οστική πυκνότητα (BMD): πόσο «πυκνό» σε μέταλλα είναι το οστό. Μετριέται συνήθως με μια ειδική ακτινογραφική εξέταση χαμηλής δόσης (DXA) στη μέση και στο ισχίο.
- T-score: ένας αριθμός από την εξέταση DXA που συγκρίνει την οστική σου πυκνότητα με αυτή νεαρών ενηλίκων. Την ερμηνεία του την κάνει ο γιατρός σου.
- Οστεοπενία: οστική πυκνότητα χαμηλότερη από το φυσιολογικό, αλλά όχι τόσο χαμηλή ώστε να μιλάμε για οστεοπόρωση.
- Οστεοπόρωση: κατάσταση όπου η οστική μάζα είναι μειωμένη και αυξάνεται ο κίνδυνος κατάγματος.
- Οσφυϊκή μοίρα (LS), αυχένας μηριαίου (FN), ολικό ισχίο (TH): τα σημεία όπου μετριέται συνήθως η οστική πυκνότητα. Θα τα δεις στις μελέτες παρακάτω.
- Προοδευτική προπόνηση με αντιστάσεις: προπόνηση δύναμης όπου το φορτίο αυξάνεται σταδιακά με τον χρόνο.
- Άσκηση κρούσης (impact): κινήσεις όπου το σώμα «προσγειώνεται», π.χ. μικρά άλματα ή δυνατά πατήματα στις φτέρνες. Δίνουν γρήγορο ερέθισμα στο οστό.
- 1RM: το μέγιστο φορτίο που μπορεί κανείς να σηκώσει μία φορά. Χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ένταση στις μελέτες.
Πώς «ακούνε» τα οστά τη φόρτιση
Φαντάσου το οστό σαν μια ομάδα συνεργείων που επισκευάζει συνεχώς έναν δρόμο. Όταν από τον δρόμο περνούν συχνά βαριά φορτηγά, τα συνεργεία τον ενισχύουν. Όταν ο δρόμος μένει άδειος για μήνες, τα συνεργεία «χαλαρώνουν» και η συντήρηση μειώνεται.
Κάτι παρόμοιο περιγράφει και η βιβλιογραφία. Η ανασκόπηση Cochrane για την άσκηση σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση σημειώνει ότι η αχρησία, δηλαδή οι μεγάλες περίοδοι αδράνειας και η μη φόρτιση του σκελετού, ευνοεί τη μείωση της οστικής μάζας, ενώ η μηχανική φόρτιση μέσω της άσκησης την αυξάνει (Howe et al., 2011).
Τι είδους φόρτιση όμως; Οι ερευνητές της μελέτης LIFTMOR το διατυπώνουν έτσι: η ιδανική φόρτιση για το οστό απαιτεί μεγάλες παραμορφώσεις που εφαρμόζονται με γρήγορο ρυθμό (Watson et al., 2018). Η θέση του ESSA, της Αυστραλιανής επιστημονικής ένωσης για την άσκηση, συμφωνεί: τα στοιχεία από μελέτες σε ζώα και ανθρώπους δείχνουν ότι το οστό ανταποκρίνεται θετικά σε ασκήσεις κρούσης και σε προοδευτική προπόνηση με αντιστάσεις υψηλής έντασης (Beck et al., 2017).
Αυτό εξηγεί γιατί δραστηριότητες όπως το κολύμπι ή το ποδήλατο, που είναι εξαιρετικές για την καρδιά, δεν είναι αρκετές από μόνες τους για τα οστά: δεν τα φορτίζουν αρκετά. Και γιατί η προπόνηση δύναμης έχει τόσο κεντρική θέση στη σχετική έρευνα.
Τι δείχνει η έρευνα: η μεγάλη εικόνα
Η ανασκόπηση Cochrane
Η ανασκόπηση Cochrane των Howe και συνεργατών (2011) συγκέντρωσε 43 τυχαιοποιημένες μελέτες με 4.320 γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση. Βρήκε ότι:
- για τον αυχένα του μηριαίου, η πιο αποτελεσματική μορφή άσκησης φάνηκε να είναι η άσκηση υψηλής δύναμης χωρίς φόρτιση βάρους σώματος, όπως η προοδευτική προπόνηση δύναμης για τα κάτω άκρα (μέση διαφορά 1,03% σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου),
- για τη σπονδυλική στήλη, πιο αποτελεσματικά ήταν τα συνδυαστικά προγράμματα (μέση διαφορά 3,22%),
- δεν βρέθηκε σαφής επίδραση στον αριθμό καταγμάτων, που όμως καταγράφηκαν μόνο ως ανεπιθύμητα συμβάντα σε κάποιες μελέτες.
Οι συγγραφείς χαρακτηρίζουν την επίδραση της άσκησης στην οστική πυκνότητα σχετικά μικρή, στατιστικά σημαντική και πιθανώς σημαντική, και καταλήγουν ότι η άσκηση μπορεί να είναι ένας ασφαλής και αποτελεσματικός τρόπος για να περιοριστεί η απώλεια οστικής μάζας σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση. Σημειώνουν επίσης ότι η ποιότητα αναφοράς των μελετών ήταν χαμηλή (Howe et al., 2011).
Η μετα-ανάλυση για την προπόνηση με αντιστάσεις
Πιο πρόσφατα, οι Shojaa και συνεργάτες (2020) εστίασαν αποκλειστικά στη δυναμική προπόνηση με αντιστάσεις σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση, με προγράμματα διάρκειας τουλάχιστον 6 μηνών. Συγκέντρωσαν 17 δημοσιεύσεις. Η προπόνηση με αντιστάσεις είχε σημαντική επίδραση στην οστική πυκνότητα:
- της οσφυϊκής μοίρας (SMD 0,54),
- του αυχένα του μηριαίου (SMD 0,22),
- του ολικού ισχίου (SMD 0,48).
Οι συγγραφείς χαρακτηρίζουν αυτές τις επιδράσεις χαμηλές έως μέτριες. Δύο ευρήματα των υποομάδων αξίζουν προσοχή. Τα ελεύθερα βάρη ήταν σημαντικά καλύτερα από τα μηχανήματα για το ολικό ισχίο. Και, κάπως απροσδόκητα, η μικρότερη συχνότητα (λιγότερες από 2 συνεδρίες την εβδομάδα) έδειξε μεγαλύτερες αλλαγές στη σπονδυλική στήλη και το ισχίο από τη μεγαλύτερη. Οι ίδιοι όμως γράφουν ότι οι αναλύσεις υποομάδων δεν επέτρεψαν να βγουν ουσιαστικές συστάσεις για τον ιδανικό σχεδιασμό του προγράμματος (Shojaa et al., 2020).
Με απλά λόγια: η προπόνηση δύναμης βοηθά τα οστά, αλλά δεν υπάρχει ακόμη μία «μαγική συνταγή» για το πόσο συχνά και πόσο βαριά.
Μέτρια ένταση, 3 φορές την εβδομάδα;
Μια μετα-ανάλυση δικτύου, που συγκρίνει πολλά πρωτόκολλα μεταξύ τους, προσπάθησε να απαντήσει ακριβώς αυτό. Οι Wang και συνεργάτες (2023) συγκέντρωσαν 19 μελέτες με 919 γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση. Η μέτριας έντασης προπόνηση με αντιστάσεις 3 ημέρες την εβδομάδα αναδείχθηκε ως η καλύτερη επιλογή για την οστική πυκνότητα της οσφυϊκής μοίρας και του αυχένα του μηριαίου. Ήταν καλύτερη από τις 2 ημέρες την εβδομάδα και, στις 3 ημέρες, καλύτερη από τη χαμηλή και την υψηλή ένταση.
Ένα ενδιαφέρον εύρημα: το πλεονέκτημα αυτού του πρωτοκόλλου ήταν σημαντικό σε παρεμβάσεις έως 1 έτος και δεν ήταν πλέον σημαντικό σε μεγαλύτερες. Οι συγγραφείς προτείνουν το ίδιο πρόγραμμα να μη διαρκεί πάνω από έναν χρόνο και ζητούν περισσότερες μελέτες υψηλής ποιότητας (Wang et al., 2023). Για εμάς, αυτό είναι ένα επιχείρημα υπέρ της ποικιλίας και της περιοδικής αλλαγής του προγράμματος.
Πρόσεξε ότι τα ευρήματα των Shojaa και των Wang δεν συμφωνούν απόλυτα για τη συχνότητα. Αυτό είναι φυσιολογικό στην επιστήμη, ειδικά όταν οι μελέτες είναι σχετικά μικρές. Γι’ αυτό προτιμούμε να εξατομικεύουμε, παρά να υποσχόμαστε έναν «σωστό» αριθμό.
Η μελέτη LIFTMOR: τι έδειξε η υψηλή ένταση
Για χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι οι γυναίκες με χαμηλή οστική μάζα δεν πρέπει να σηκώνουν βαριά, από φόβο για κατάγματα. Η μελέτη LIFTMOR από την Αυστραλία, που δημοσιεύτηκε το 2018 στο Journal of Bone and Mineral Research, εξέτασε αυτή την άποψη.
Τι έκαναν
Συμμετείχαν 101 γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση με χαμηλή οστική μάζα (T-score κάτω από −1,0), μέσου όρου ηλικίας 65 ετών. Πριν από την ένταξη ελέγχθηκαν για καταστάσεις και φάρμακα που επηρεάζουν τα οστά και τη φυσική λειτουργία. Χωρίστηκαν τυχαία σε δύο ομάδες:
- Ομάδα υψηλής έντασης (HiRIT): 8 μήνες, 2 φορές την εβδομάδα, 30 λεπτά, με επίβλεψη. Ασκήσεις δύναμης σε 5 σετ των 5 επαναλήψεων, πάνω από το 85% της μίας μέγιστης επανάληψης, μαζί με ασκήσεις κρούσης.
- Ομάδα σύγκρισης: πρόγραμμα χαμηλής έντασης στο σπίτι.
Τι βρήκαν
- Οστική πυκνότητα οσφυϊκής μοίρας: +2,9% στην ομάδα HiRIT, έναντι −1,2% στην ομάδα σύγκρισης.
- Οστική πυκνότητα αυχένα μηριαίου: +0,3% έναντι −1,9%.
- Το πάχος του φλοιού στον αυχένα του μηριαίου και το ύψος ευνοήθηκαν επίσης στην ομάδα HiRIT.
- Η ομάδα HiRIT είχε καλύτερα αποτελέσματα σε όλες τις λειτουργικές δοκιμασίες: σήκωμα από καρέκλα, ισορροπία, δύναμη πλάτης και ποδιών.
- Η συμμετοχή ήταν υψηλή (92% στην ομάδα HiRIT) και καταγράφηκε μόνο ένα ανεπιθύμητο συμβάν: ένας ήπιος σπασμός στη μέση (Watson et al., 2018).

Τι σημαίνει και τι δεν σημαίνει
Η LIFTMOR είναι σημαντική γιατί αμφισβήτησε μια παλιά πεποίθηση. Υπάρχουν όμως κρίσιμες λεπτομέρειες που δεν πρέπει να χαθούν:
- Οι ερευνητές τονίζουν ότι τα αποτελέσματα πέτυχαν υπό πολύ στενή επίβλεψη, σε γυναίκες κατά τα άλλα υγιείς.
- Κάθε συνεδρία γινόταν με επίβλεψη. Δεν ήταν πρόγραμμα για το σπίτι ή για να το κάνει κανείς μόνος του.
- Δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος με οστεοπόρωση πρέπει να κάνει αυτό το πρόγραμμα. Σημαίνει ότι, με τη σωστή αξιολόγηση και καθοδήγηση, η ένταση δεν είναι απαραίτητα «απαγορευμένη».
Μια μετα-ανάλυση που σύγκρινε μέτρια και υψηλή ένταση σε γυναίκες με οστεοπόρωση (Kitagawa et al., 2022) βρήκε 6 μελέτες με 391 γυναίκες, μέσου όρου ηλικίας 53–65 ετών. Η υψηλή ένταση έδειξε μεγαλύτερη βελτίωση στην οσφυϊκή μοίρα. Οι συγγραφείς όμως χαρακτηρίζουν τη βεβαιότητα των στοιχείων εξαιρετικά χαμηλή, λόγω κινδύνου σφάλματος, ασυνέπειας και μικρών δειγμάτων. Σχεδόν όλες οι μελέτες ανέφεραν ελάχιστα ανεπιθύμητα συμβάντα.
Συμπέρασμα: η υψηλή ένταση είναι μια επιλογή που η έρευνα εξετάζει με ενδιαφέρον, όχι μια υπόσχεση για όλους και ποτέ χωρίς επίβλεψη.
Πέρα από την πυκνότητα: οι πτώσεις
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο σημαντικό και λιγότερο γνωστό κομμάτι. Ένα κάταγμα συχνά ξεκινά από μια πτώση. Άρα, το να κρατάμε τα οστά πιο γερά είναι μόνο η μισή ιστορία. Η άλλη μισή είναι να μην πέφτουμε.
Η θέση του ESSA το λέει καθαρά: η βελτίωση της μυϊκής δύναμης, της ισορροπίας και της κινητικότητας μειώνει τον κίνδυνο πτώσεων, και άρα καταγμάτων. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για όσους έχουν περιορισμένη λειτουργικότητα ή πολύ υψηλό κίνδυνο κατάγματος (Beck et al., 2017).
Τι λέει η ανασκόπηση Cochrane για τις πτώσεις
Η ανασκόπηση Cochrane των Sherrington και συνεργατών (2019) είναι από τις μεγαλύτερες στο θέμα: 108 τυχαιοποιημένες μελέτες με 23.407 συμμετέχοντες 60 ετών και άνω που ζούσαν στην κοινότητα, μέσου όρου ηλικίας 76 ετών, οι περισσότεροι γυναίκες (77%). Τα κύρια ευρήματα:
- Η άσκηση, όλων των τύπων, μειώνει τον ρυθμό πτώσεων κατά 23%, με στοιχεία υψηλής βεβαιότητας.
- Μειώνει επίσης τον αριθμό των ανθρώπων που πέφτουν τουλάχιστον μία φορά κατά 15%, επίσης με υψηλή βεβαιότητα.
- Τα προγράμματα ισορροπίας και λειτουργικών ασκήσεων μειώνουν τον ρυθμό πτώσεων κατά 24% (υψηλή βεβαιότητα).
- Τα προγράμματα με πολλούς τύπους άσκησης, συνήθως ισορροπία και λειτουργικές ασκήσεις μαζί με ασκήσεις αντίστασης, πιθανώς μειώνουν τον ρυθμό πτώσεων κατά 34% (μέτρια βεβαιότητα).
- Η άσκηση μπορεί να μειώνει και τον αριθμό των ανθρώπων με κάταγμα από πτώση, αλλά εδώ η βεβαιότητα είναι χαμηλή.
- Για προγράμματα που είναι κυρίως προπόνηση δύναμης, χωρίς ασκήσεις ισορροπίας και λειτουργικότητας, η επίδραση στις πτώσεις είναι αβέβαιη (Sherrington et al., 2019).

Το τελευταίο σημείο είναι πολύ σημαντικό. Η προπόνηση δύναμης είναι εξαιρετική για τα οστά και τους μυς, αλλά για τις πτώσεις χρειάζεται και ισορροπία. Γι’ αυτό ένα καλό πρόγραμμα για τα οστά είναι πάντα συνδυαστικό.
Τι προτείνουν οι διεθνείς ειδικοί
Η διεθνής ομάδα «Too Fit To Fracture», με ειδικούς και εκπροσώπους ανθρώπων που ζουν με οστεοπόρωση, κατέληξε σε συστάσεις για άτομα με οστεοπόρωση ή σπονδυλικό κάταγμα. Συστήνει έντονα ένα πρόγραμμα πολλών συνιστωσών που περιλαμβάνει προπόνηση δύναμης και ισορροπίας. Προτείνει επίσης να μη γίνεται μόνο αερόβια άσκηση εις βάρος της ενδυνάμωσης ή της ισορροπίας. Οι ίδιοι σημειώνουν ότι τα ισχυρότερα στοιχεία αφορούν τις πτώσεις και ότι οι συστάσεις τους είναι υπό όρους (Giangregorio et al., 2014).
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προτείνει κάτι παρόμοιο για τους μεγαλύτερους ενήλικες: ποικίλη δραστηριότητα με έμφαση στη λειτουργική ισορροπία και τη δύναμη, μέτριας ή μεγαλύτερης έντασης, 3 ή περισσότερες ημέρες την εβδομάδα, για να βελτιωθεί η λειτουργικότητα και να προληφθούν οι πτώσεις (Bull et al., 2020).
Οι μελέτες σε έναν πίνακα
| Μελέτη | Τι έκαναν | Τι βρήκαν |
|---|---|---|
| Howe et al., 2011 (Cochrane) | 43 τυχαιοποιημένες μελέτες, 4.320 γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση | Προοδευτική ενδυνάμωση κάτω άκρων: καλύτερη για τον αυχένα μηριαίου. Συνδυαστικά προγράμματα: καλύτερα για τη σπονδυλική στήλη. Μικρή αλλά πιθανώς σημαντική επίδραση. |
| Shojaa et al., 2020 (Osteoporos Int) | 17 δημοσιεύσεις, προπόνηση με αντιστάσεις 6+ μηνών | Σημαντική, χαμηλή έως μέτρια επίδραση σε οσφυϊκή μοίρα, αυχένα μηριαίου και ισχίο. Ελεύθερα βάρη καλύτερα από μηχανήματα για το ισχίο. Χωρίς σαφή «συνταγή». |
| Wang et al., 2023 (Front Physiol) | Μετα-ανάλυση δικτύου, 19 μελέτες, 919 γυναίκες | Μέτρια ένταση 3 φορές/εβδομάδα: η καλύτερη επιλογή για οσφυϊκή μοίρα και αυχένα μηριαίου. Το πλεονέκτημα χάθηκε μετά τον 1 χρόνο. |
| Watson et al., 2018 (LIFTMOR, J Bone Miner Res) | 101 γυναίκες με χαμηλή οστική μάζα, 8 μήνες, υψηλή ένταση και κρούση με στενή επίβλεψη | Οσφυϊκή μοίρα +2,9% έναντι −1,2%, αυχένας μηριαίου +0,3% έναντι −1,9%, καλύτερη λειτουργικότητα. Ένα ήπιο ανεπιθύμητο συμβάν. |
| Kitagawa et al., 2022 (Bone Rep) | 6 μελέτες, 391 γυναίκες με οστεοπόρωση, μέτρια έναντι υψηλής έντασης | Υψηλή ένταση: μεγαλύτερη βελτίωση στην οσφυϊκή μοίρα. Εξαιρετικά χαμηλή βεβαιότητα στοιχείων. |
| Sherrington et al., 2019 (Cochrane) | 108 μελέτες, 23.407 άτομα 60+ στην κοινότητα | Η άσκηση μειώνει τον ρυθμό πτώσεων κατά 23%. Ισορροπία και λειτουργικές ασκήσεις: −24%. Πολλοί τύποι άσκησης: −34%. Αβέβαιη η επίδραση της σκέτης ενδυνάμωσης. |
| Beck et al., 2017 (ESSA, J Sci Med Sport) | Θέση επιστημονικής ένωσης για την άσκηση και τα οστά | Κρούση και προοδευτική ενδυνάμωση υψηλής έντασης. Δύναμη και ισορροπία για τις πτώσεις. Όχι κάμψη σπονδυλικής στήλης με φορτίο. Εξατομίκευση. |
| Giangregorio et al., 2014 (Too Fit To Fracture, Osteoporos Int) | Διεθνής συναίνεση για άτομα με οστεοπόρωση ή σπονδυλικό κάταγμα | Πρόγραμμα πολλών συνιστωσών με δύναμη και ισορροπία. Όχι μόνο αερόβια. |

Πώς μοιάζει στην πράξη ένα πρόγραμμα για τα οστά
Ένα καλό πρόγραμμα ξεκινά από το ποιος είσαι: τι σου έχει πει ο γιατρός σου, αν έχεις ιστορικό καταγμάτων, πώς είναι η ισορροπία σου, αν έχεις πόνους στις αρθρώσεις. Η θέση του ESSA τονίζει ότι η εξατομίκευση πρέπει να λαμβάνει υπόψη την υγεία των οστών, τα συνοδά προβλήματα υγείας και τους παράγοντες κινδύνου για πτώσεις και κατάγματα (Beck et al., 2017). Γι’ αυτό στο HealthFit ξεκινάμε πάντα από αξιολόγηση.
Οι τέσσερις πυλώνες

- Προοδευτική ενδυνάμωση, με έμφαση σε ασκήσεις που φορτίζουν τη σπονδυλική στήλη και το ισχίο σε ουδέτερη θέση: squat, hinge (σωστή κάμψη ισχίου), πιέσεις πάνω από το κεφάλι, κωπηλατικές, βηματισμοί, μεταφορές βάρους.
- Ισορροπία και λειτουργικές ασκήσεις: στάση σε ένα πόδι, περπάτημα «σε σκοινί», αλλαγές κατεύθυνσης, ανεβάσματα σε σκαλί.
- Κρούση, όταν ταιριάζει: δυνατά πατήματα στις φτέρνες, μικρά άλματα. Η θέση του ESSA σημειώνει ότι η κρούση μπορεί να χρειάζεται τροποποίηση σε οστεοαρθρίτιδα ή ευθραυστότητα (Beck et al., 2017).
- Στάση σώματος και εκτείνοντες της πλάτης: ασκήσεις για την πλάτη και τον κορμό, ώστε η σπονδυλική στήλη να στηρίζεται καλά. Δες και το άρθρο μας για τη βελτίωση της κυφωτικής στάσης.
Πόσο συχνά και πόσο βαριά
Με βάση τις μελέτες που είδαμε, ένα λογικό πλαίσιο είναι:
- Ενδυνάμωση 2–3 φορές την εβδομάδα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει ενδυνάμωση 2 ή περισσότερες ημέρες (Bull et al., 2020) και η μετα-ανάλυση των Wang et al. (2023) ανέδειξε τις 3 ημέρες μέτριας έντασης.
- Ισορροπία και λειτουργικές ασκήσεις σε 3 ή περισσότερες ημέρες, ενσωματωμένες στις προπονήσεις ή στην καθημερινότητα (Bull et al., 2020).
- Σταδιακή αύξηση φορτίου. Η ομάδα ICFSR προτείνει για μεγαλύτερους ενήλικες να ξεκινάμε με 1–2 σετ και να φτάνουμε σε 2–3 σετ των 8–12 επαναλήψεων (Izquierdo et al., 2021). Υψηλότερες εντάσεις, όπως στη LIFTMOR, έχουν θέση μόνο μετά από σωστή προετοιμασία, με αξιολόγηση και στενή επίβλεψη.
- Προτίμηση σε ελεύθερα βάρη, όπου είναι ασφαλές, αφού στη μετα-ανάλυση των Shojaa et al. (2020) ξεχώρισαν για το ολικό ισχίο.
- Αλλαγή του προγράμματος σε τακτά διαστήματα, σύμφωνα με την παρατήρηση των Wang et al. (2023).
Τι αποφεύγουμε
Η θέση του ESSA είναι σαφής: η κάμψη της σπονδυλικής στήλης με φορτίο δεν προτείνεται (Beck et al., 2017). Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι αποφεύγουμε, για παράδειγμα, κοιλιακούς τύπου sit-up με βάρος ή το σήκωμα βαριών αντικειμένων με «καμπουριασμένη» πλάτη. Αντί γι’ αυτά, δουλεύουμε τον κορμό με ασκήσεις σταθερότητας, όπως σανίδες και ασκήσεις αντι-περιστροφής, και μαθαίνουμε να σηκώνουμε βάρη από το ισχίο, με ουδέτερη μέση.
Ένα παράδειγμα εβδομάδας
| Ημέρα | Τι κάνουμε | Στόχος |
|---|---|---|
| Δευτέρα | Ενδυνάμωση: squat, hinge, πιέσεις, κωπηλατικές + ισορροπία | Φόρτιση και σταθερότητα |
| Τρίτη | Γρήγορο περπάτημα 30 λεπτά + πατήματα στις φτέρνες, αν ταιριάζει | Αερόβια βάση, ήπια κρούση |
| Τετάρτη | Ενδυνάμωση: βηματισμοί, μεταφορές, εκτείνοντες πλάτης + ισορροπία | Λειτουργικότητα και στάση |
| Πέμπτη | Reformer Pilates με έμφαση σε έκταση και σταθερότητα | Κορμός, έλεγχος, στάση |
| Παρασκευή | Ενδυνάμωση ολόκληρου σώματος + ισορροπία | Τρίτη δόση φόρτισης |
| Σάββατο | Βόλτα, χορός ή ήπια δραστηριότητα | Κίνηση με χαρά |
| Κυριακή | Ξεκούραση | Προσαρμογή |
Ένα σημείο για το Pilates: σε ένα πρόγραμμα για τα οστά, επιλέγουμε ασκήσεις που δεν περιλαμβάνουν κάμψη της σπονδυλικής στήλης με φορτίο. Σε ένα μικρό τμήμα Reformer αυτό προσαρμόζεται εύκολα.
✓ Πρακτικές συμβουλές για την καθημερινότητα
- Όταν σηκώνεις κάτι από το πάτωμα, λύγισε γόνατα και ισχίο και κράτα την πλάτη ίσια. Είναι η ίδια κίνηση που μαθαίνουμε στο hinge.
- Εξάσκησε την ισορροπία ενώ πλένεις τα δόντια σου: στάση σε ένα πόδι, με το χέρι κοντά στον πάγκο για ασφάλεια.
- Σήκω από την καρέκλα χωρίς τα χέρια, αργά και ελεγχόμενα, μερικές φορές την ημέρα.
- Φρόντισε το σπίτι σου: καλός φωτισμός, χωρίς χαλάκια που γλιστρούν, χειρολαβές όπου χρειάζεται.
- Συζήτησε με τον γιατρό σου τη διατροφή σου. Η θέση του ESSA σημειώνει ότι κάθε πρόγραμμα άσκησης για τα οστά πρέπει να συνοδεύεται από επαρκές ασβέστιο και βιταμίνη D (Beck et al., 2017). Το πόσο χρειάζεσαι το αποφασίζει ο γιατρός σου.
Μια σύντομη αυτοαξιολόγηση
Δεν είναι ιατρικό τεστ. Είναι ένας τρόπος να δεις πού χρειάζεσαι περισσότερη δουλειά.
- Μπορώ να σταθώ σε ένα πόδι για αρκετά δευτερόλεπτα χωρίς να κρατηθώ;
- Σηκώνομαι από χαμηλή καρέκλα χωρίς να στηριχτώ με τα χέρια;
- Έχω πέσει ή κοντέψει να πέσω τον τελευταίο χρόνο;
- Κάνω κάποια μορφή ενδυνάμωσης τουλάχιστον 2 φορές την εβδομάδα;
- Κάνω ασκήσεις ισορροπίας;
- Γνωρίζω τι λένε οι τελευταίες εξετάσεις οστικής πυκνότητας για μένα;
Αν έχεις πέσει πρόσφατα ή δεν ξέρεις την κατάσταση των οστών σου, μίλησε πρώτα με τον γιατρό σου. Μετά, φέρε αυτές τις πληροφορίες στον γυμναστή σου.
Συχνοί μύθοι
«Με οστεοπόρωση δεν πρέπει να σηκώνω βάρη»
Η διεθνής ομάδα Too Fit To Fracture συστήνει έντονα πρόγραμμα με προπόνηση δύναμης και ισορροπίας για άτομα με οστεοπόρωση (Giangregorio et al., 2014). Το σημαντικό είναι η σωστή επιλογή ασκήσεων, η τεχνική και η σταδιακή πρόοδος, με επίβλεψη.
«Το κολύμπι είναι το καλύτερο για τα οστά»
Το κολύμπι είναι εξαιρετικό για την καρδιά και τις αρθρώσεις, αλλά δεν φορτίζει αρκετά τα οστά. Τα οστά ανταποκρίνονται σε κρούση και προοδευτική ενδυνάμωση (Beck et al., 2017).
«Αρκεί το περπάτημα»
Το περπάτημα είναι πολύτιμο, αλλά οι ειδικοί προτείνουν να μη γίνεται μόνο αερόβια άσκηση εις βάρος της ενδυνάμωσης και της ισορροπίας (Giangregorio et al., 2014).
«Αν δυναμώσω, δεν χρειάζομαι ισορροπία»
Για τις πτώσεις, η επίδραση της σκέτης ενδυνάμωσης είναι αβέβαιη. Τα προγράμματα που μειώνουν τις πτώσεις περιλαμβάνουν ισορροπία και λειτουργικές ασκήσεις (Sherrington et al., 2019).
Πότε να μιλήσεις πρώτα με τον γιατρό σου
Σημαντικό: Το άρθρο είναι ενημερωτικό και αφορά την άσκηση. Δεν αντικαθιστά την ιατρική συμβουλή. Πριν ξεκινήσεις πρόγραμμα, και ειδικά αν έχεις χαμηλή οστική πυκνότητα ή οστεοπόρωση, ιστορικό κατάγματος, ιδίως στη σπονδυλική στήλη, πόνο στην πλάτη, συχνές πτώσεις ή ζαλάδες, συζήτησέ το με τον γιατρό σου. Ενημέρωσε και τον γυμναστή σου για τις εξετάσεις σου και για όσα σου έχει πει ο γιατρός, ώστε να προσαρμοστεί το πρόγραμμα. Αν νιώσεις ξαφνικό, έντονο πόνο κατά την άσκηση, σταμάτα και ζήτησε ιατρική γνώμη.
Προπόνηση για γερά οστά στο Παλαιό Φάληρο
Στο HealthFit Training Studio, στην Ευξείνου Πόντου 185 στο Παλαιό Φάληρο, δουλεύουμε με ανθρώπους που θέλουν να φροντίσουν τα οστά τους με ασφάλεια, είτε έχουν ήδη χαμηλή οστική πυκνότητα είτε θέλουν να προλάβουν. Μας επισκέπτονται και από τη Νέα Σμύρνη, τον Άλιμο και τον Άγιο Δημήτριο.
Η μελέτη LIFTMOR έδειξε πόσο σημαντική είναι η στενή επίβλεψη (Watson et al., 2018). Γι’ αυτό δουλεύουμε μόνο σε μικρές ομάδες ή ατομικά:
- Personal training: ένας προς έναν, με πρόγραμμα που λαμβάνει υπόψη τις εξετάσεις και τις οδηγίες του γιατρού σου.
- Προπόνηση δύναμης σε μικρά τμήματα από 1 έως 5 άτομα: ο γυμναστής βλέπει κάθε επανάληψη.
- Reformer Pilates έως 3 άτομα: κορμός, στάση και ισορροπία, με επιλογή ασκήσεων κατάλληλων για τα οστά.
Τα προγράμματα σχεδιάζει ο Μιχάλης Καλογεράκης, πτυχιούχος ΤΕΦΑΑ με ειδικότητα Ευρωστία & Υγεία, με βάση την έρευνα που είδες εδώ και την αξιολόγηση που κάνουμε στην αρχή. Γιατί, όπως λέμε στο studio: «Δεν προπονούμε σώματα. Προπονούμε ανθρώπους.»
Θέλεις να ξεκινήσεις με ασφάλεια; Κλείσε μια δωρεάν δοκιμαστική προπόνηση ή κάλεσέ μας στο 693 951 1462. Φέρε μαζί τις πληροφορίες που σου έχει δώσει ο γιατρός σου, και θα σχεδιάσουμε μαζί το επόμενο βήμα.
Ποια είναι η καλύτερη άσκηση για την οστεοπόρωση;
Η έρευνα στηρίζει τον συνδυασμό: προοδευτική ενδυνάμωση για τα οστά, ισορροπία και λειτουργικές ασκήσεις για τις πτώσεις, και κρούση όπου ταιριάζει (Beck et al., 2017· Giangregorio et al., 2014· Sherrington et al., 2019). Το πρόγραμμα προσαρμόζεται πάντα στο άτομο.
Είναι ασφαλές να σηκώνω βάρη με χαμηλή οστική πυκνότητα;
Με σωστή αξιολόγηση, τεχνική και επίβλεψη, η προπόνηση δύναμης προτείνεται από τους διεθνείς ειδικούς (Giangregorio et al., 2014). Στη LIFTMOR, ακόμη και η υψηλή ένταση είχε μόνο ένα ήπιο ανεπιθύμητο συμβάν, αλλά υπό πολύ στενή επίβλεψη (Watson et al., 2018). Συζήτησέ το πρώτα με τον γιατρό σου.
Πόσες φορές την εβδομάδα;
Ενδυνάμωση 2–3 φορές την εβδομάδα και ισορροπία 3 ή περισσότερες ημέρες είναι ένα λογικό πλαίσιο (Bull et al., 2020· Wang et al., 2023).
Θα αυξηθεί η οστική μου πυκνότητα;
Δεν μπορούμε να το υποσχεθούμε. Οι μετα-αναλύσεις δείχνουν σημαντική αλλά χαμηλή έως μέτρια επίδραση κατά μέσο όρο (Shojaa et al., 2020· Howe et al., 2011). Η άσκηση βοηθά και με άλλους τρόπους: δύναμη, ισορροπία, λιγότερες πτώσεις. Την εξέλιξη των εξετάσεών σου την παρακολουθεί ο γιατρός σου.
Ποιες ασκήσεις να αποφεύγω;
Η θέση του ESSA δεν προτείνει κάμψη της σπονδυλικής στήλης με φορτίο (Beck et al., 2017), π.χ. sit-ups με βάρος ή σήκωμα με καμπουριασμένη πλάτη. Ο γυμναστής σου θα προσαρμόσει τις ασκήσεις στις ανάγκες σου.
Βοηθά το Pilates στα οστά;
Οι μελέτες που παρουσιάσαμε δεν αφορούν ειδικά το Pilates. Μπορεί όμως να είναι πολύτιμο συμπλήρωμα για κορμό, στάση και ισορροπία, με επιλογή ασκήσεων χωρίς κάμψη της σπονδυλικής στήλης υπό φορτίο. Για τη φόρτιση των οστών, χρειάζεται και προοδευτική ενδυνάμωση.
Είναι αργά να ξεκινήσω στα 70;
Όχι. Η ανασκόπηση Cochrane για τις πτώσεις είχε μέσο όρο ηλικίας τα 76 έτη (Sherrington et al., 2019). Το πρόγραμμα προσαρμόζεται στην ηλικία και στη φυσική κατάσταση.
Βιβλιογραφία
Άσκηση και οστική πυκνότητα
- Howe TE, Shea B, Dawson LJ, et al. Exercise for preventing and treating osteoporosis in postmenopausal women. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(7):CD000333. doi:10.1002/14651858.CD000333.pub2. PubMed 21735380
- Shojaa M, von Stengel S, Kohl M, et al. Effects of dynamic resistance exercise on bone mineral density in postmenopausal women: a systematic review and meta-analysis with special emphasis on exercise parameters. Osteoporos Int. 2020;31(8):1427-1444. doi:10.1007/s00198-020-05441-w. PubMed 32399891
- Wang Z, Zan X, Li Y, et al. Comparative efficacy different resistance training protocols on bone mineral density in postmenopausal women: A systematic review and network meta-analysis. Front Physiol. 2023;14:1105303. doi:10.3389/fphys.2023.1105303. PubMed 36824476
- Kitagawa T, Hiraya K, Denda T, Yamamoto S. A comparison of different exercise intensities for improving bone mineral density in postmenopausal women with osteoporosis: A systematic review and meta-analysis. Bone Rep. 2022;17:101631. doi:10.1016/j.bonr.2022.101631. PubMed 36310762
- Watson SL, Weeks BK, Weis LJ, et al. High-Intensity Resistance and Impact Training Improves Bone Mineral Density and Physical Function in Postmenopausal Women With Osteopenia and Osteoporosis: The LIFTMOR Randomized Controlled Trial. J Bone Miner Res. 2018;33(2):211-220. doi:10.1002/jbmr.3284. PubMed 28975661
Πτώσεις
- Sherrington C, Fairhall NJ, Wallbank GK, et al. Exercise for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database Syst Rev. 2019;1(1):CD012424. doi:10.1002/14651858.CD012424.pub2. PubMed 30703272
Θέσεις και συστάσεις
- Beck BR, Daly RM, Singh MA, Taaffe DR. Exercise and Sports Science Australia (ESSA) position statement on exercise prescription for the prevention and management of osteoporosis. J Sci Med Sport. 2017;20(5):438-445. doi:10.1016/j.jsams.2016.10.001. PubMed 27840033
- Giangregorio LM, Papaioannou A, Macintyre NJ, et al. Too Fit To Fracture: exercise recommendations for individuals with osteoporosis or osteoporotic vertebral fracture. Osteoporos Int. 2014;25(3):821-835. doi:10.1007/s00198-013-2523-2. PubMed 24281053
- Izquierdo M, Merchant RA, Morley JE, et al. International Exercise Recommendations in Older Adults (ICFSR): Expert Consensus Guidelines. J Nutr Health Aging. 2021;25(7):824-853. doi:10.1007/s12603-021-1665-8. PubMed 34409961
- Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S, et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54(24):1451-1462. doi:10.1136/bjsports-2020-102955. PubMed 33239350







